گروه مطالعات کتاب درسی

 

مدیر گروه: دکتر زهرا ابوالحسنی

پست الکترونیک: abolhassani@samt.ac.ir

 

دبیر گروه: دکتر محمدتقی رودی

پست الکترونیک: mohammad.roodi@yahoo.com

 

عضو وابسته گروه: پروفسور اکهارت فاکس

پست الکترونیک: fuchs@gei.de

 

عضو گروه: دکتر محمد آرمند

پست الکترونیک: armand@samt.ac.ir

 

عضو گروه: دکتر عیسی رضایی

پست الکترونیک: rezaeiphd@gmail.com

 

عضو گروه: دکتر محمدشاهین تقدمی

پست الکترونیک: taghaddomi.shahin@gmail.com

 

عضو مدعو گروه: دکتر حسن ملکی

پست الکترونیک: malaki_cu@yahoo.com

 

عضو مدعو گروه: دکتر هادی راست‌منش

پست الکترونیک: h.rastmanesh@yahoo.com

 

عضو مدعو گروه: دکتر حمیدرضا خادمی

پست الکترونیک: khademi@samt.ac.ir

 

عضو مدعو گروه: دکتر عبدالرسول فروتن

پست الکترونیک: forootan@samt.ac.ir

 

معرفی گروه

کتاب درسی به عنوان بخش جدانشدنی آموزش‌های دانشگاهی، نقش کلیدی در کیفیت آموزش عالی و تحقق اهداف آموزشی و تربیتی جامعه ایفا می‌کند. بدین ترتیب تحقیق و پژوهش در رابطه با این عنصر به عنوان یک عنصر کلیدی و مهم از ضرورت و اهمیت بالایی برخوردار است. اندیشه پرداختن به مطالعات کتاب درسی دانشگاهی از سالها پیش در «سمت» مطرح بوده است ولیکن این ضرورت در سال‌های اخیر به طور جدی و رسمی در قالب «گروه مطالعات کتاب درسی» دنبال گردیده و بخشی از پژوهش‌ها در پژوهشکده تحقیق و توسعه علوم انسانی «سمت»، مربوط به ارتقاء سطح علمی کتابهای درسی دانشگاهی در نظریه و عمل است. گروه مطالعات کتاب درسی با هدف پژوهش و مطالعه در رابطه با ابعاد مختلف کتاب درسی، در صدد است تا با تدوین و ارائه ی راهکارها و استانداردهای علمی و تخصصی، کیفیت و کارآمدی کتاب درسی را از طریق یافته های روانشناسی، آموزش، فرهنگ، زبانشناسی، ادبیات و ... بهبود بخشد. گروه کتاب درسی در حقیقت بخش تحقیق و توسعه سازمان سمت محسوب می‌شود و در رابطه با ارتقای کیفیت محصول اصلی سازمان یعنی "کتاب‌های درسی دانشگاهی" به پژوهش می‌پردازد.

هدف از تشکیل این گروه ایجاد و معرفی سخنگاهی تخصصی برای ارائه دستاوردهای علمی است فعالیتی که نه تنها مطالعه‌‌ای بدیع،‌ میان‌رشته‌ای و کاربردی است بلکه ضرورتی غیر قابل انکار و مسئولیتی خطیر است که بر دوش متولیان تولیدات علمی، قرار دارد.

 

استقبال از طرح‌های پژوهشی در حوزه مطالعات کتاب درسی

گروه مطالعات کتاب درسی پژوهشکده از طرح‌های پژوهشی با محورهای مرتبط استقبال می‌کند. پژوهشگران و صاحب‌نظران می‌توانند طرح‌ها، ایده‌ها، و پیشنهادات پژوهشی خود را در رابطه با محورهای پیش‌گفته به این گروه عرضه نمایند و در همکاری نزدیک و حمایت همه جانبه با این گروه در راستای بهبود کیفیت و کارآیی کتاب‌های درسی گام بردارند.

 

چشم‌انداز گروه

سیاست‌گذاری و مدیریت پژوهش‌های نظری، بنیادی و کاربردی به منظور بهینه‌سازی و ارتقاء کیفی فرایند تولید، نشر و عرضه‌ی کتاب دانشگاهی

ماموریت گروه

بر اساس منشور پژوهشی مرکز تحقیق و توسعه علوم انسانی "سمت" مصوب 1386/7/7ماموریت این گروه عبارت است از:

"تحقیق و پژوهش در رابطه با ساختار کتاب درسی"

برنامه‌های گروه

کوتاه مدت: یک ساله

   ۱. اجرای طرح پژوهشی طراحی الگوی ارزیابی فرهنگی کتاب‌های آموزش زبان فارسی به غیرفارسی زبانان

   ۲. اجرای طرح پژوهشی طراحی الگوی نیازسنجی گروه‌های تخصصی سازمان سمت

   ۳. اجرای طرح پژوهشی زبان‌شناختی زیست‌شناختی در حوزه‌ی کتاب‌های درسی

   ۴. اجرای طرح پژوهشی تبیین و ارایه ی الگویی برای آموزش و انتقال ارزش ها از طریق کتاب درسی

   ۵. طراحی دستورالعمل تالیف براساس استاندارد کتاب درسی دانشگاهی

   ۶. برگزاری جلسات نقد و ارزیابی کتاب های درسی با همکاری پژوهشکده

میان مدت: دو ساله

   ۱. برگزاری همایش علمی بین‌المللی با همکاری یونسکو و دانشگاه‌ها در حوزه‌ی مطالعات کتاب درسی

   ۲. برگزاری دوره‌های آموزشی در زمینه‌ی طراحی و تدوین کتاب‌های درسی برای دانشگاه‌ها و سازمان‌های مرتبط

   ۳. انجام طرح‌های پژوهشی و اجرایی مشترک با سازمان‌های متولی در حوزه‌ی کتاب‌های درسی آموزش عالی

   ۴. انجام طرح‌های پژوهشی در زمینه نقد و بررسی آثار منتشر شده در رشته‌های مختلف دانشگاهی به صورت ویژه

بلند مدت: پنج ساله

    ۱. ارتباط ساختار یافته با دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی در زمینه‌ی کتاب‌های درسی دانشگاهی علوم انسانی و ارزیابی مداوم کتاب‌ها

    ۲. تلاش در جهت تربیت مولفان کارامد در حوزه‌ی مطالعات کتاب درسی از طریق کارگاه‌های آموزشی کوتاه مدت یا تاسیس رشته‌ی دانشگاهی در این زمینه

    ۳. تدوین استاندارد کتاب درسی برای اخذ مجوز پژوهشگاه استاندارد

    ۴. اجرای پژوهش در محورهای متنوع و میان رشته‌ای به شرح محورهای پژوهشی گروه

 

محورهای پژوهشی گروه مطالعات کتاب درسی دانشگاهی

_ جایگاه کتاب درسی در نظام دانشگاهی

● چالش‌ها و آسیب‌های کتاب‌های درسی در دانشگاه‌های ایران

● مطالعات تطبیقی در رابطه با فرایند تهیه، تدوین و نقش کتاب‌های درسی در آموزش دانشگاهی

_ ساختار کتاب‌های درسی دانشگاهی

● تحلیلی بر ساختار کتاب‌های درسی: بازاندیشی در قالب‌های موجود

● راهکارهای علمی- عملی برای سازماندهی محتوا در کتاب‌های درسی با هدف تسهیل یادگیری

● تحلیلی بر نقش جدول، ‌نمودار، ‌تصویر و مانند آن در کتاب درسی

● تبیین اصول و روش‌های طراحی و تدوین کتاب‌های

● بررسی و شناسایی ویژگی‌ها و مشخصه‌های یک کتب درسی موثر (ظاهری، فنی، محتوایی و ...)

● الزامات و بایسته‌های تدوین کتاب‌های درسی دانشگاهی در رشته‌های مختلف تحصیلی

_ ابعاد فرهنگی و ارزشی کتاب درسی دانشگاهی

● تحلیل انتقادی بازتاب ایدئولوژی در کتاب درسی

● تشریح گفتمان بینافرهنگی در کتاب درسی

● تحلیل کتاب‌های درسی به عنوان یک ابزار ایدئولوژیک: تبیین بایدها و نبایدهای ایدئولوژی در کتاب‌های درسی

_ ابعاد زیبایی شناختی و هنری کتاب‌های درسی دانشگاهی

● بررسی جنبه‌های کاربردی نگارگری و نقاشی ایرانی در تصویرسازی کتاب‌های درسی امروز

● شناسایی و تبیین ابعاد بررسی و شناخت جنبه‌های هنری کتاب درسی

● بازتعریف کتاب درسی به عنوان یک اثر هنری

● بررسی و تبیین ابعاد هنری کتاب درسی

_ ارزیابی کتاب‌های درسی دانشگاهی

● ارائه‌ی الگویی به منظور ارزیابی کتاب‌های درسی دانشگاهی

● راهکارها و راهبردهای اصلاح و بهبود کتاب‌های درسی دانشگاهی

● کتاب‌های درسی دانشگاهی در ترازوی نقد و نظر از دیدگاه مخاطبان دانشگاهی (دانشجویان، اساتید)

_ ابعاد ادبی و زبان‌شناختی کتاب‌های درسی دانشگاهی

● بررسی و تبیین ابعاد ادبی و نگارشی کتاب‌های درسی دانشگاهی

● شناسایی الزامات زبان‌شناختی در تدوین کتاب‌های درسی دانشگاهی و تبیین مولفه‌های آن

● بررسی و شناسایی انواع سبک نگارش در کتاب‌های درسی

● ویرایش و پالایش کتاب‌های درسی: چالش‌ها و راهکارها

_ عرضه و تقاضای کتاب‌های درسی دانشگاهی

● طراحی و تدوین الگوی پیش‌بینی تقاضا برای کتاب درسی

● تبیین و شناسایی راهبردها سیاست‌های کلی تهیه کتاب درسی

● طراحی الگوی مناسب اطلاع‌رسانی، تبلیغات، بازاریابی و قیمت‌گذاری

● ارائه‌ی مدل تحلیلی چرخه حیات کتاب‌های درسی: از شکل‌گیری ایده تا افول

_ فناوری اطلاعات و ارتباطات و کتاب‌های درسی دانشگاهی

● تبیین مزایا،‌ مشکلات و راهکارهای مناسب در تهیه، تولید و ارائه کتاب درسی الکترونیکی

● تبیین راهکارهای بهره‌گیری از فناوری اطلاعات در فرایند تألیف، ویرایش و روزآمدسازی کتاب درسی

● بررسی سامانه‌ها و نرم‌افزارهای تولید محتوای الکترونیکی کتاب درسی

● ارائه‌ی گزارشی در رابطه با برنامه‌ها و نرم‌افزارهای تولید محتوای الکترونیکی کتاب درسی

● شناسایی و تبیین استانداردهای تولید محتوای الکترونیکی

● تحلیلی بر ارتباط بین استاد و دانشجو در عصر فناوری ارتباطات و اطلاعات

● امکان‌سنجی اضافه کردن ویژگی‌های چاپ افزوده به کتاب درسی

_ ابعاد حقوقی کتاب‌های درسی دانشگاهی

● بررسی و تبیین مسائل حقوقی نشر الکترونیکی کتاب درسی

● تحلیل مسائل حقوقی اقتباس و برداشت علمی در کتاب درسی

● تبیین و شناسایی معیارها و تبعات حقوقی تألیف، ترجمه و مرز میان این دو

 

برخی از فعالیت‌های مهم و تاثیرگذار گروه:

همایش بین‌المللی کتاب درسی دانشگاهی

این گروه در سال 1385 همایش بین المللی کتاب درسی دانشگاهی را با هدف شناسایی و به کارگیری روش‌های اطلاعاتی و ارتباطی در حوزه کتاب درسی، شناخت و ریشه یابی مشکلات و موانع حوزه تدوین و نشر کتاب درسی و راهکارهای رفع آن، ایجاد فضای مطلوب برای پژوهش در زمینه‌ی کتاب درسی، و دستیابی به معیار و ویژگی‌های کتاب درسی مطلوب برگزار نمود که مجموعه ی مقالات آن در یک مجموعه 2 جلدی منتشر شده است.

تدوین استاندارد ملی کتاب دانشگاهی

در دنیایی که استانداردسازی کالاهای مادی نظارت بر کیفیت تولید محصولات به یک ضرورت و اجبار تبدیل شده است، ‌بی‌تفاوتی نسبت به استاندارد و ارزشیابی تولیدات فکری و بازار آموزش انسان‌ها، حتی با نگاهی مادی پذیرفتنی نیست. کتاب درسی چه در مفهوم سنتی آن و چه با نگرش پسامدرنی، چه کاغذی و چه مجازی، در هر صورت تابع شیوه هدفمند آموزش و مبتنی بر زیرساخت محتوایی و علمی خاص است که در چهارچوب ضوابط ساختاری و شکلی با لحن و سبک خاص، ‌از علوم و تخصصهای گوناگون بهره می‌گیرد و حاصل تلاش صاحبان اندیشه و متخصصانی است که هر یک سهمی در آفرینش این موجود دارند؛‌ موجودی که دوره تکوین، رشد، ‌شکوفایی و افولی را همچون دیگر صاحبان حیات طی می‌کند.

در سال 1396تفاهم‌نامه مشترکی بین موسسه استاندارد و پژوهشکده تحقیق و توسعه علوم انسانی سمت در خصوص تدوین استاندارد ملی کتاب دانشگاهی منعقد شد. بر اساس این تفاهم‌نامه مقرر گردید پژوهشکده سمت کار تدوین استاندارد ملی کتاب دانشگاهی را در چارچوب دستورالعملهای موسسه استاندارد آغاز نماید. این پروژه در گروه مطالعات کتاب درسی در پژوهشکده تحقیق و توسعه علوم انسانی سمت با همکاری موسسه استاندارد در دست اجراست.

آثار منتشر شده

آثار تولید شده در دنیا در این حوزه بسیار انگشت شمارند. این گروه بهترین کتاب‌های این حوزه را در پژوهشکده سمت ترجمه و چاپ کرده است.

۱. تالیف کتاب حاصل طرح­های پژوهشی

● نحوه نگارش و تهیه کتاب درسی دانشگاهی کد 1022

● کتاب درسی دانشگاهی 1 ساختار و ویژگیها کد 1060

● کتاب درسی دانشگاهی 2 فناوری اطلاعات و ارزشیابی کد 1061

● نگارش و تهیه ملحقات کتاب درسی دانشگاهی کد 1602

● مقدمه ای بر شیوه طراحی و تألیف کتاب درسی دانشگاهی کد 1607

● عملکرد گرافیک در کتاب درسی دانشگاهی در حال چاپ 1695

● پژوهش و نگارش کتاب درسی دانشگاهی 1805

● گرافیک در خدمت یادگیری 1862

۲. طرح‌های انجام شده

● طرح فرهنگ در کتابهای آموزش زبان انگلیسی

● طرح ارتقا نظام‌مند تفکر انتقادی دانشجویان با تمرکز روی ترسیم استدلال (عنوان طرح)

● عنوان مقاله برگرفته از طرح پژوهشی: (تأثیر ترسیم استدلال و نقشه مفهومی در کتاب درسی دانشگاهی بر تفکر انتقادی)

● پژوهش و نگارش کتاب درسی

● گرافیک در خدمت یادگیری: دستورالعمل‌هایی علمی برای برنامه ریزی، طراحی و ارزیابی نمودهای بصری

۳. طرح‌های در حال اجرا

● بررسی فرهنگ در کتاب های آموزش زبان فارسی به غیر فارسی زبانان

● طرح استاندارد سازی کتاب درسی

● طرح پژوهشی برای دستیابی به شاخص‌های ارزیابی خوانش‌پذیری متن: بر مبنای نظریه برساختی- ادغامی کینچ.

● طرح بررسی معیارها، نشانگرها و استانداردهای ارزیابی کیفیت کتاب درسی دانشگاهی و ارائه چارچوبی یکپارچه برای آن

● طرح طراحی، روایی‌یابی و اثربخشی یک کتاب درسی الکترونیک پویا بر اساس نظریه یادگیری چند رسانه‌ای بر میزان یادگیری و بارشناختی ادراک شده دانشجویان

● الگوی مطلوب طراحی سوال در کتاب‌های درسی دانشگاهی

مجله علمی- پژوهشی پژوهش و نگارش کتب دانشگاهی

این گروه دارای فصلنامه ای با عنوان پژوهش و نگارش کتب دانشگاهی است. این نشریه در راستای اهداف اصلی سازمان در سال 1375 به منظور کمک به انعکاس روند تولید علم، زیر عنوان «سخن سمت» و از سال 1388با هدف تغییر وضعیت و تبدیل به فصلنامه علمی- پژوهشی، با نام «عیار» منتشر شد و در مورخ 20/10/ 1391 از سوی کمیسیون نشریات علمی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، با نام «پژوهش و نگارش کتب دانشگاهی» به اعتبار علمی– پژوهشی دست یافت. در سال 94 نیز وضعیت انتشار این نشریه به دو فصلنامه تغییر یافت.

هدف از انتشار نشریه، معرفی آخرین یافته ‏های پژوهشگران و صاحب‌نظران در «حوزه‏ کتاب دانشگاهی» منتشر و مقالات آن دستاورد طرحهای پژوهشی، پایان‌نامه‌ها و نقد و بررسی علمی، در حوزه «کتاب دانشگاهی» است. در حال حاضر (یعنی آخرین شماره این نشریه (شماره 45 دوره 23) در زمستان 1398 انتشار یافته است.

لینک مجله: jut.samt.ac.ir

 

کارشناس گروه: سهیلا نیکخواه

تلفن : ۴۴۲۴۶۲۵۰-۰۲۱         (داخلی ۳۰۴)